TỔNG QUAN VỀ COVID-19

Nguồn gốc

Cơ chế hoạt động của Covid-19.

Tất cả virus chỉ có một việc: xâm nhập vào kí chủ và nhân bản càng nhiều càng tốt. Để xâm nhập vào kí chủ, chúng phải kết nối với thụ thể của tế bào người. Các SARS-Cov kết nối với thụ thể có tên là ACE2 (angiotensin-converting enzyme 2), nhưng virus MERS thì dùng thụ thể DPP4. Cả hai thụ thể ACE2 và DPP4 đều được tìm thấy ở tế bào phổi và vài cơ phận khác. Thụ thể DPP4 hoạt động tích cực ở phần dưới của phế quản. Sự phân bố của các thụ thể này trong các mô và cơ phận có thể là yếu tố giải thích tại sao một số siêu vi khuẩn như MERS lại độc hại hơn siêu vi khuẩn Covid-19.

Sau khi xâm nhập vào tế bào của con người, chúng bắt đầu nhân bản (hoặc tiếp tục xâm nhập vào các tế bào khác). Để nhân bản, chúng phải dùng đến ‘bộ máy’ RNA (và sự thật này có liên quan đến thuốc điều trị sẽ đề cập dưới đây). Sau khi xâm nhập vào phổi, chúng tấn công vào tế bào celia của phổi (vốn có chức năng sản xuất ra chất nhầy để bảo vệ phổi).

Cơ thể người chống trả sự tấn công của Covid-19 như thế nào?

Khi tế bào bị virus tấn công, một hệ thống phòng thủ được hệ miễn dịch nội sinh kích hoạt. Sau kích hoạt, các tế bào sẽ tiết ra một protein có tên là interferon.. Protein interferon lại kích thoạt một loạt hoạt động chống virus. Các hoạt động này bao gồm đóng cửa ‘nhà máy’ sản xuất protein để làm cho tế bào chết đi, và như thế thì virus sẽ khó có đường xâm nhập. Nhưng trong vài trường hợp, hệ miễn dịch trong người bị rối loạn, và các đội quân tế bào của hệ miễn dịch có thể tiêu diệt bất cứ vật nào trên đường chúng ‘hành quân’. Nói ví von theo tiếng Anh là ‘collateral damage’ – tác hại ngoài dự kiến. Một trong những tác động đó là làm suy giảm tế bào T và cytokines – hai yếu tố rất quan trọng trong phòng vệ. Nói cách khác, chúng ta mắc bệnh một phần là do hệ thống miễn dịch nội sanh phản ứng thái quá [khi virus tấn công], và một phần là do virus xấu tấn công.

Bởi vì hệ miễn dịch của chúng ta bị ‘cuống cuồng’ chống trả SARS-Cov, nên gây tổn hại không chỉ cho phổi mà còn vài cơ phận khác. Thật vậy, điều này có thể giải thích cho kết quả của một phân tích trước đây cho thấy hơn 90% bệnh nhân trong trận dịch MERS mắc một số triệu chứng khác như tăng men gan, suy giảm bạch cầu và platelet, suy giảm huyết áp. Trong vài trường hợp hơi hiếm, bệnh nhân còn bị tổn thương ở thận và suy tim.

Cơ chế lây lan

Covid-19 lây sang người bằng con đường nào?

Virus chỉ sống nhờ vào một động vật hay người, hay gọi chung là ‘kí chủ’. Cho đến nay, chúng ta đã biết khá chắc chắn rằng kí chủ đầu tiên của coronavirus là loài dơi. Cơ sở khoa học là qua phân tích giải trình tự gen (gene sequencing). Kết quả giải trình tự gen con coronavirus trong dơi coronavirus gây ra dịch Covid-19 năm nay cho thấy 95%-97% trình tự gen của virus giống với trình tự gen của virus corona trong loài dơi [8].

Thật ra, dơi đã bị nhiễm coronavirus rất lâu, nhưng dơi không bị những chứng bệnh như người khi bị nhiễm coroavirus. Một giả thuyết có thể giải thích cho sự khác biệt này là hệ thống miễn dịch của dơi có vẻ chấp nhận coronavirus, còn hệ miễn dịch của người thì phản ứng thái quá trước sự xâm nhập của virus.

Lây lan từ người sang người như thế nào?

Một số báo cáo khoa học mới đây cho thấy siêu vi khuẩn corona có thể lây lan từ người sang người. Tuy nhiên, Cơ chế lây lan từ người sang người cũng là một câu hỏi chưa có câu trả lời chính xác. Chúng ta biết rằng siêu vi khuẩn corona không lây qua đường không khí. Chúng chỉ có thể đi với một yếu tố trung gian là những cái hắt hơi và ho. Khi chúng ta hắt hơi hay ho, chúng ta phun ra môi trường hàng trăm ngàn giọt li ti.

Do đó, nếu một người bị nhiễm coronavirus hắt hơi hay ho, và nếu người đứng gần (1.8 mét) trong thời gian 10 phút sẽ rất dễ bị lây nhiễm. Một cơ chế lây nhiễm khác được đặt ra là các giọt droplets lắng đọng xuống bề mặt của các vật dụng như bàn, ghế, sàn, cánh cửa, tay cầm, v.v.

Thời gian virus sống sót trên mặt vật dụng là bao lâu?

Theo số liệu nghiên cứu thì các droplets chứa siêu vi khuẩn có thể tồn tại trên mặt các vật dụng như bàn, ghế, tay cầm của cửa, v.v. Thời gian tồn tại, theo một nghiên cứu từ Đức, dao động trong khoảng 4-5 ngày trong điều kiện nhiệt độ phòng (tức 20 độ C), nhưng tối đa chúng có thể sống đến 9 ngày. Nhiệt đồ càng thấp và càng ẩm thì coronavirus sẽ sống lâu hơn.

 Hệ số lây lan của covid-19

Hệ số này chỉ được ước tính trong điều kiện dữ liệu hiện hành. Theo WHO, hệ số lây lan (R0) của SARS-Cov-2 dao động trong khoảng 1.4 – 2.5. Mới đây, có một nghiên cứu cho thấy R0 là 2-3  [9]. Trước đây, hệ số R0 cho SARS-Cov là 2-5 [10].

cơ chế lây lan của covid-19

Lâm sàng

Triệu chứng

Theo một nghiên cứu trên 138 bệnh nhân (75% nam bệnh nhân) ở Vũ Hán, các triệu chứng sau đây được ghi nhận: gần 99% sốt, 70% mệt mỏi, ~60% ho, 35% đau cơ. Ngoài ra, còn có một số triệu chứng khác: nhức đầu, chóng mặt, đau bụng, tiêu chảy, ói mửa. Gần 50% có bệnh đi kèm như cao huyết áp (31%), tiểu đường (10%), và bệnh tim mạch (14%) [12].

Thời gian ủ bệnh

Theo WHO, thời gian ủ bệnh là 5-6 ngày (nhưng có thể dao động từ 0-14 ngày) [13]. Còn một nghiên cứu bên Tàu thì cho thấy thời gian trung bình (thật ra là trung vị) ủ bệnh của SARS-Cov-2 virus là  4 ngày, dao động từ 3 đến 5 ngày [14].

 

Điều trị

Có thể dùng kháng sinh để điều trị covid-19?

Không. SARS-Cov-2 là virus (chớ không phải bacteria -vi trùng), nên thuốc kháng sinh không có hiệu quả lâm sàng.

Phòng ngừa

Biện pháp phòng ngừa covid-19

Đeo khẩu trang đúng cách nhằm tránh lây lan covid-19

Vi khuẩn có thể lây lan qua các giọt droplets khi hắt hơi. Thói quen này bao gồm hắt hơi vào khuỷu tay, hoặc/và sử dụng giấy để ngăn ngừa các giọt droplets phun ra ngoài môi trường.

Có người cho rằng dùng khẩu trang để ngăn ngừa bị lây nhiễm từ các giọt droplets. Tuy ý tưởng đó thoạt nghe qua thì hợp lí, nhưng rất nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy đeo khẩu trang không giúp làm giảm nguy cơ lây lan virus. Thậm chí, đa số công chúng đeo khẩu trang không đúng cách, hay vẫn theo thói quen dùng tay điều chỉnh khẩu trang, hay đeo khẩu trang lâu giờ mà không vệ sinh, tất cả những thói quen đó còn tạo điều kiện cho vi khuẩn lây lan dễ hơn!

Vệ sinh các vật dụng, nhà cửa thường xuyên

Virus có thể hiện diện trên bề mặt của các vật dụng trong nhà nên việc lau chùi diệt khuẩn thường xuyên là biện pháp hữu hiệu giảm nguy cơ lây lan. Nếu các vật dụng này chứa coronavirus, khi bắt tay một người khác hay sờ lên mặt mũi thì nguy cơ lây nhiễm cũng rất cao.

Do đó, cần phải tập thói quen rửa tay thường xuyên. Rửa tay thường xuyên là biện pháp phòng ngừa lây nhiễm vi khuẩn hữu hiệu nhất ở qui mô cộng đồng.